Begroeten en gastvrijheid
Een begroeting in Tsjaad is zelden één zin. Men informeert achtereenvolgens naar de gezondheid, het gezin, het werk en, bij herders, naar de kudde — de antwoorden zijn deels formules, maar het overslaan ervan geldt als bot. Er wordt met de rechterhand gegroet; de linkerhand blijft in het openbaar terughoudend in gebruik. Ouderen worden eerst begroet, en wie een groep binnenkomt gaat de kring rond.
Gastvrijheid is een plicht die zwaar weegt, ook in arme huishoudens. Een reiziger die tegen etenstijd in een dorp aankomt, krijgt te eten zonder dat erom gevraagd hoeft te worden, en er wordt bijna altijd meer gekookt dan het gezin zelf nodig heeft. Wat er dan op tafel komt, staat beschreven bij de Tsjadische keuken. Een klein wederdienstje — suiker, thee, medicijnen, een lift — wordt gewaardeerd; geld aanbieden voor een maaltijd doorgaans niet.
Thee als sociaal instituut
In de Sahel en de woestijn wordt thee gezet op een klein houtskoolvuurtje, in een metalen kannetje, met veel groene thee en veel suiker. Het mengsel wordt in glaasjes heen en weer geschonken tot er schuim op staat, en in drie rondes gedronken. De hele bewerking duurt makkelijk een uur, en dat is de bedoeling: de thee vormt het kader waarin nieuws wordt uitgewisseld, prijzen worden besproken en geschillen worden bijgelegd. Wie zaken wil doen of iets wil vragen, doet er goed aan de eerste ronde af te wachten.
Initiatie: de yondo
Bij verschillende Sara-gemeenschappen in het zuiden bestaat de yondo, een initiatie waarbij jongens wekenlang buiten het dorp verblijven. Ze leren er liederen, gedragsregels en de plichten van een volwassen man, en keren terug met een nieuwe status binnen de gemeenschap. Wat er precies gebeurt, is niet bestemd voor buitenstaanders; wie in de regio rond Sarh in het initiatieseizoen reist, merkt vooral dat bepaalde paden en bosjes worden gemeden. In de jaren zeventig werd de yondo door de regering tot politiek instrument gemaakt, wat tot een botsing met de kerken leidde — die episode komt aan de orde bij religie in Tsjaad.
Geboorte, huwelijk en rouw
In moslimgezinnen krijgt een kind gewoonlijk op de zevende dag zijn naam, bij een bijeenkomst waarbij familie en buren worden onthaald en vaak een dier wordt geslacht. Trouwen is een zaak van twee families, niet van twee personen: er wordt onderhandeld over de bruidsprijs, die bij veehoudende gemeenschappen in runderen of kamelen wordt uitgedrukt en in de stad steeds vaker in contanten en huisraad. De cijfers achter die kudden staan bij veeteelt. Een bruiloft loopt over meerdere dagen, met aparte bijeenkomsten voor de families en met muziek, dans en speciaal genaaide kleding, waarover meer bij kleding en dracht.
Bij een sterfgeval gaat de begrafenis snel, meestal binnen een dag; de rouwperiode daarna duurt juist lang, met bezoek dat dagen achtereen langskomt om te condoleren.
Wie beslist: oudsten en kantonchefs
Naast de staatsrechtbanken bestaat een traditioneel gezag van sultans, kantonchefs en dorpshoofden, dat officieel is erkend. Zij bemiddelen bij ruzies over land, water en vee, wijzen weidegronden toe en verzoenen families — conflicten tussen akkerbouwers en doortrekkende herders komen zo meestal ter plaatse tot een oplossing, zonder dat er een rechter aan te pas komt. Voor bezoekers betekent dit dat een beleefd bezoek aan het dorpshoofd bij aankomst nooit verkeerd valt; zie ook wetten en gebruiken en de reistips.
Drie glazen: over de drie rondes thee gaat in de hele Sahel hetzelfde gezegde: de eerste is bitter als het leven, de tweede zoet als de liefde, de derde zacht als de dood. Vertrekken na het eerste glas geldt daarom als een halve belediging.