Grenzen en landschappen
Ongeveer een derde van het Tsjadische grondgebied is echte woestijn. De zone begint noordelijk van de lijn Mao–Ati–Biltine, waar de neerslag onder de honderd millimeter per jaar zakt, en loopt door tot de grenzen met Libië en Niger. Bestuurlijk gaat het om het gebied dat vroeger als BET bekendstond: Borkou, Ennedi en Tibesti, tegenwoordig verdeeld over meerdere provincies waaronder Borkou en Tibesti.
Het is geen eentonige zandvlakte. Drie landschapstypen domineren. In het noordwesten ligt het vulkanische hooggebergte van Tibesti, met kraters, lavastromen en de Emi Koussi als hoogste punt van de hele Sahara. In het oosten strekt zich het zandsteenplateau van Ennedi uit, doorsneden door canyons. Daartussen liggen uitgestrekte ergs — zandzeeën met duinen die tientallen meters hoog worden — en reg, kale steenvlakten waar de wind alle fijn materiaal heeft weggeblazen.
De Bodélé-depressie
Het diepste punt van Tsjaad ligt in de Bodélé-depressie, ruwweg 150 tot 160 meter boven zeeniveau. Deze laagte was ooit de diepste kom van het paleomeer Mega-Tsjaad, waarvan het Tsjaadmeer de sterk geslonken rest is. Op de bodem ligt een dik pakket diatomiet: versteende resten van microscopisch kleine kiezelwieren. De harmattan, de noordoostenwind die in de winter door de trechter tussen Tibesti en Ennedi wordt versneld, blaast dat lichte materiaal op. De Bodélé geldt daarmee als de grootste enkele stofbron ter wereld. Een deel van dat stof steekt de Atlantische Oceaan over en komt neer boven Zuid-Amerika, waar het bijdraagt aan de mineralenhuishouding van het Amazonebekken.
Waar de mensheid begon: in het Djourab-woestijnzand, in het westen van de Tsjadische Sahara, vond een Frans-Tsjadisch team in 2001 de schedel van Sahelanthropus tchadensis, bijgenaamd Toumaï — met een geschatte ouderdom van rond de zeven miljoen jaar een van de oudste bekende fossielen uit de menselijke stamboom.
Klimaat en water
In de zomer loopt de temperatuur in de vlakten regelmatig op tot boven de 45 graden; in de winternachten kan het in het gebergte vriezen. De jaarlijkse neerslag ligt onder de 25 millimeter en valt onregelmatig: in delen van Tibesti gaan soms meerdere jaren voorbij zonder meetbare regen, waarna één stortbui een wadi in korte tijd laat vollopen. Permanent oppervlaktewater is er alleen op bijzondere plekken: de gueltas — rotspoelen — van het Ennedi-massief en de meren van Ounianga, die door fossiel grondwater gevoed worden. Datzelfde grondwater in het Nubische zandsteen maakt de oases mogelijk, waarvan die rond Faya-Largeau de grootste is, met honderdduizenden dadelpalmen.
Planten, dieren en mensen
Vegetatie beperkt zich tot wadibeddingen en oases: acacia, tamarisk, doempalm en na regen een kortstondig tapijt van kruiden. Onder de zoogdieren houden dorcasgazelle, manenschaap in de bergen, fennek en zandvos stand; de addax en de damagazelle zijn vrijwel uit het wild verdwenen. In enkele gueltas van Ennedi leeft een kleine, geïsoleerde populatie krokodillen, overblijfsel uit een nattere tijd. De bevolking bestaat vooral uit Toubou en Daza, met kamelen- en geitenhouderij als bestaansbasis, aangevuld met dadelteelt, zout- en natronwinning en handel. Sinds de goudvondsten in het noorden vanaf 2012 trekken bovendien duizenden delvers naar afgelegen kampen, met alle spanningen van dien; zie ook veeteelt voor de rol van de kudden in de woestijnrand.
Reizen in het noorden
De Tsjadische Sahara is toegankelijk, maar niet vrijblijvend. Reizen gebeurt met terreinwagens in konvooi, met lokale gidsen, satelliettelefoon en eigen brandstof- en watervoorraad; onderweg zijn er nauwelijks voorzieningen. Voor het noorden zijn reisvergunningen nodig en gelden wisselende beperkingen, mede door achtergebleven munitie uit de oorlogen met Libië en door de aanwezigheid van gewapende groepen in de grensstreken. Raadpleeg vóór vertrek de veiligheidssituatie en plan het bezoek in het koele seizoen; wat dat concreet betekent, staat bij de beste reistijd.