Welke taal je waar hoort
Tsjaad heeft twee officiële talen: Frans en Arabisch. Frans is de taal van het bestuur, het hoger onderwijs en het zakenleven, en is het sterkst in het zuiden en in N’Djamena. Het Arabisch dat je op straat hoort is geen Standaardarabisch maar Tsjadisch Arabisch, een eigen variant die als verkeerstaal dient op markten, in het noorden en in het hele Sahelgebied. Daarnaast worden er ruim honderdtwintig talen gesproken, van het Sara-cluster in het zuiden tot Kanembu bij het meer en Dazaga in de woestijn; zie talen van Tsjaad en etnische groepen. Engels hoor je vrijwel alleen bij internationale organisaties.
Uitspraak in het kort
De uitspraak tussen haakjes hieronder is een benadering voor Nederlandstaligen; klemtoon staat niet aangegeven. Bij het Frans geldt: eindmedeklinkers spreek je meestal niet uit, en ou klinkt als «oe». Tsjadisch Arabisch wordt vooral gesproken en nauwelijks in Latijns schrift geschreven, dus transcripties verschillen per bron; de kh is een schrapende keelklank zoals in het Nederlandse «lachen», en gh is de stemhebbende tegenhanger daarvan.
Begroeten, bedanken, vragen
| Nederlands | Frans (uitspraak) | Tsjadisch Arabisch (uitspraak) |
|---|---|---|
| Goedendag / vrede zij met u | Bonjour (bonzjoer) | As-salaam aleikum (as-salaam alejkoem) |
| Antwoord op die groet | Bonjour, madame / monsieur | Aleikum salaam (alejkoem salaam) |
| Hoe gaat het? | Comment allez-vous? (koman talee voe) | Kef halak? (kef haalak) |
| Goed, godzijdank | Ça va bien (sa va bjen) | Kwayis, alhamdulillah (kwajies, alhamdoelilla) |
| Dank u wel | Merci (mersie) | Shukran (sjoekran) |
| Ja / nee | Oui / Non (wie / non) | Aywa / La (ajwa / laa) |
| Alstublieft | S’il vous plaît (sil voe plee) | Min fadlak (min fadlak) |
| Geen probleem | Pas de problème (pa de problem) | Mafi mushkila (mafie moesjkila) |
| Water | De l’eau (de loo) | Almi (almie) |
| Hoeveel kost het? | Combien ça coûte? (kombjen sa koet) | Bikam? (bikam) |
| Dat is te duur | C’est trop cher (see troo sjeer) | Ghali (ghaalie) |
| Waar is...? | Où est...? (oe ee) | Wen...? (ween) |
| Tot ziens | Au revoir (oo revwaar) | Ma’a salama (maa salaama) |
Het aanspreken werkt in het Tsjadisch Arabisch met verschillende vormen voor mannen en vrouwen: tegen een vrouw zeg je kef halik en min fadlik. Tellen gaat met wahid, itnen, talata, arba, khamsa (een tot vijf) — op de markt hoor je de prijs echter meestal in het Frans, omdat bedragen in duizenden CFA-frank lopen; zie valuta.
Frans voor praktische situaties
- Je voudrais... (zje voedree) — ik wil graag...
- Où sont les toilettes? (oe son lee twalet) — waar is het toilet?
- Aidez-moi, s’il vous plaît (edee mwa) — helpt u mij alstublieft.
- J’ai besoin d’un médecin (zjee bezoen dun meedsen) — ik heb een arts nodig; zie gezondheid.
- Je ne comprends pas (zje ne kompron pa) — ik begrijp het niet.
- Combien de temps? (kombjen de tom) — hoe lang duurt het?
Hoe je het gebruikt
Begin altijd met de groet en een vraag naar hoe het gaat; meteen ter zake komen geldt als onbeleefd. Spreek volwassenen aan met monsieur of madame. Reageer op as-salaam aleikum met aleikum salaam, ook als je verder niets zegt: alleen dat al verandert de toon van een gesprek bij een wegcontrole of aan een marktkraam. Vraag toestemming voordat je iemand fotografeert, zie wetten en gebruiken. En pin je niet vast op één taal: in een restaurant in Moundou bestel je in het Frans, terwijl de handelaar op de markt ernaast in het Arabisch afdingt.
Water heet hier anders: waar Standaardarabisch ma’ gebruikt, zegt het Tsjadisch Arabisch almi. Zulke afwijkingen maken de Tsjadische variant lastig te volgen voor sprekers uit Egypte of het Midden-Oosten — maar hij wordt wel begrepen van het Tsjaadmeer tot ver in Soedan.